संकटमा गोलभेडाको वैकल्पिक विरुवा बेलचण्डा

पोखरा। नेपालको ग्रामीण जीवनशैली, परम्परागत ज्ञान र स्थानीय कृषि प्रणालीसँग गहिरो रूपमा जोडिएको एक महत्वपूर्ण वनस्पति—बेलचण्डा—आज चुपचाप हराउँदैछ। करिब ५० वर्षअघि साविक लेखनाथ क्षेत्रको विजयपुरदेखि कोत्रे खोला हुँदै पृथ्वी राजमार्ग आसपास प्रशस्त पाइने यो बोट हरेक घर–घरको करेसाबारी, अदुवा र पिडालुबारीमा सहजै भेटिन्थ्यो। अचार, चिया, औषधि तथा गोलभेडाको वैकल्पिक रूपमा प्रयोग हुने यो बहुउपयोगी वनस्पति आज भने खोज्दा पनि दुर्लभ बन्दै गएको छ।

यो केवल एउटा वनस्पतिको लोप होइन; यो हाम्रो सामाजिक चेतना, कृषि प्राथमिकता र प्रकृतिप्रतिको दृष्टिकोणमा आएको परिवर्तनको संकेत हो। प्रश्न उठ्छ—के हामी आफैं पनि संकटतर्फ अघि बढिरहेका छौं?

यसको पहिलो कारण हो—परम्परागत ज्ञानको क्रमिक क्षय। पुराना पुस्ताले अनुभवका आधारमा प्रयोग गर्दै आएको बेलचण्डाको महत्व नयाँ पुस्तासम्म हस्तान्तरण हुन सकेन। आधुनिक शिक्षा र बजारमुखी जीवनशैलीले स्थानीय ज्ञानलाई “पुरानो” ठहर गर्दै विस्थापित गर्यो। परिणामस्वरूप, उपयोगी र सशक्त वनस्पति हाम्रो सामूहिक स्मृतिबाटै हराउँदै गयो।

दोस्रो कारण कृषि प्रणालीमा आएको तीव्र परिवर्तन हो। अहिलेको खेती प्रणाली संकर बीउ, रासायनिक मल र छिटो आम्दानी दिने बालीमा केन्द्रित छ। यस्तो अवस्थामा कम लागतमा उत्पादन दिने तर बजारमा पहिचान नभएको बेलचण्डा जस्ता बोटहरू किसानका प्राथमिकताबाट बाहिर परे।

तेस्रो, जलवायु परिवर्तनको प्रभाव पनि उल्लेखनीय छ। असन्तुलित वर्षा, अनियमित तापक्रम र मौसमको अस्थिरताले दीर्घकालीन बालीहरूमा प्रत्यक्ष असर पारिरहेको छ। बेलचण्डा जस्तो वनस्पतिलाई परिपक्व हुन स्थिर वातावरण आवश्यक पर्छ, जुन अहिले क्रमशः दुर्लभ हुँदै गएको छ।

चौथो, बजार र नीतिगत समर्थनको अभाव पनि गम्भीर समस्या हो। स्थानीय उत्पादनको संरक्षण र प्रवर्द्धनका लागि स्पष्ट नीति नहुँदा किसानहरू आयातित उत्पादनतर्फ आकर्षित भएका छन्। विडम्बना के छ भने, आज बजारमा विदेशी विकल्प सजिलै उपलब्ध छन्, तर आफ्नै माटोमा उब्जिने बेलचण्डा हराउँदैछ।

यस परिप्रेक्ष्यमा, बेलचण्डाको लोप केवल जैविक विविधताको क्षति मात्र होइन; यो स्वास्थ्य, अर्थतन्त्र र आत्मनिर्भरता—तीनै क्षेत्रमा असर पार्ने संकेत हो। यसमा पाइने प्राकृतिक औषधीय गुणहरूले रक्तचाप नियन्त्रणदेखि पाचन सुधारसम्म योगदान दिन सक्छन्। यस्ता स्रोत हराउनु भनेको हामी आफैंलाई कृत्रिम विकल्पमा निर्भर बनाउनु हो।

अब प्रश्न समाधानतर्फ केन्द्रित हुनुपर्छ। स्थानीय तहदेखि केन्द्रसम्म समन्वय गरी “स्थानीय वनस्पति संरक्षण अभियान” सञ्चालन गर्न आवश्यक छ। विद्यालय तहमा परम्परागत ज्ञान समावेश गर्नुपर्छ। कृषि अनुसन्धान संस्थाहरूले बेलचण्डाको अध्ययन, संरक्षण र प्रवर्द्धनमा ध्यान दिनुपर्छ। साथै, अचार, चिया र औषधीय उत्पादनमार्फत यसको व्यावसायिक सम्भावना पनि उजागर गर्न सकिन्छ।

सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा—हामीले आफ्नो सोच परिवर्तन गर्नुपर्छ। विकासको नाममा स्थानीय स्रोतलाई बेवास्ता गर्ने प्रवृत्ति दीर्घकालीन रूपमा घातक हुन्छ। आत्मनिर्भरता केवल ठूला उद्योगबाट होइन, यस्तै साना तर महत्वपूर्ण स्रोतहरूको संरक्षणबाट सुरु हुन्छ।

अन्ततः, बेलचण्डा जोगाउनु भनेको केवल एउटा बोट जोगाउनु होइन; यो हाम्रो संस्कृति, स्वास्थ्य र भविष्यको सुरक्षा हो। यदि आजै सचेत भएनौं भने, भोलि हामीसँग प्रश्न मात्र बाँकी रहनेछ—“हामीले आफ्नो सम्पदा किन जोगाउन सकेनौं?”