रातभरको गस्तीले सुरक्षित बनाउँदै नरैनापुरको नेपाल-भारत खुला सीमा

नेपालगञ्ज । रात गहिरिँदै जान्छ । गाउँका घरहरूमा बत्ती निभिसकेका हुन्छन् । अधिकांश मानिस आफ्नै संसारमा निदाइरहेका हुन्छन् । तर, बाँकेको नरैनापुर गाउँपालिकासँग जोडिएको नेपाल–भारत सीमामा भने दृश्य फरक हुन्छ । कसैको हातमा टर्च हुन्छ, कोही सीमा स्तम्भको अवस्थामाथि निगरानी गरिरहेको हुन्छ भने कोही सीमावर्ती क्षेत्रमा नियमित गस्तीमा खटिएको हुन्छ । उनीहरूका लागि रात र दिनको कुनै विशेष अर्थ हुँदैन । एउटै उद्देश्य हुन्छ(सीमा सुरक्षित राख्ने, ताकि राष्ट्र निश्चिन्त भएर निदाउन सकोस् ।

नरैनापुर नेपाल-भारत खुला सीमासँग जोडिएको संवेदनशील क्षेत्र हो । खुला सीमाले दुई देशका नागरिकबिचको पारिवारिक, सामाजिक र आर्थिक सम्बन्धलाई सहज बनाएको छ । सीमापार किनमेल, खेतीपाती, नातागोता र सांस्कृतिक सम्बन्ध यहाँको जीवनशैलीको अभिन्न हिस्सा बनेका छन् । तर, यही खुला सीमाको सहजताले लागूऔषध ओसारपसार, मानव बेचबिखन, अवैध तस्करी, फरार अभियुक्तको आवतजावत तथा अन्य सङ्गठित अपराधका जोखिम पनि बढाएको छ । यही कारण नरैनापुरको सीमा स्थानीय मात्र नभई राष्ट्रिय सुरक्षाका दृष्टिले पनि अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छ ।

यही चुनौतीका बीच नेपाल प्रहरी र सशस्त्र प्रहरी बल दिनरात सीमामा खटिएका छन् । सशस्त्र प्रहरीले सीमा नाका, सीमा स्तम्भको संरक्षण, नियमित गस्ती, चेकजाँच तथा सीमावर्ती क्षेत्रमा निगरानीलाई निरन्तरता दिइरहेको छ । नेपाल प्रहरीले सीमा क्षेत्रसँग सम्बन्धित अपराध अनुसन्धान, लागूऔषध नियन्त्रण, फरार अभियुक्त पक्राउ, सूचना सङ्कलन तथा स्थानीय शान्ति–सुरक्षा कायम राख्ने जिम्मेवारी निर्वाह गरिरहेको छ । यी दुई सुरक्षा निकायबिचको समन्वयले सीमामा हुने अवैध गतिविधि नियन्त्रणलाई थप प्रभावकारी बनाएको देखिन्छ ।

नेपालका सुरक्षा निकाय र भारतको सशस्त्र सीमा बल (एसएसबी) बीच हुने नियमित समन्वय पनि सीमा सुरक्षाको महत्वपूर्ण पक्ष हो । आवश्यकता अनुसार सञ्चालन हुने संयुक्त गस्ती, सीमा बैठक तथा सूचना आदानप्रदानले सीमापार हुने लागूऔषध ओसारपसार, मानव बेचबिखन, अवैध तस्करी तथा फरार अपराधीको आवतजावत नियन्त्रणमा सकारात्मक भूमिका खेलेको सुरक्षा अधिकारीहरू बताउँछन् । खुला सीमाका चुनौतीलाई प्रभावकारी रूपमा व्यवस्थापन गर्न दुवै देशका सुरक्षा निकायबिचको सहकार्य अझ सुदृढ बनाउनु आवश्यक देखिन्छ ।

स्थानीय बासिन्दाहरूले पनि पछिल्ला वर्षहरूमा सीमा क्षेत्रमा सुरक्षा निकायको उपस्थिति र सक्रियता उल्लेखनीय रूपमा बढेको अनुभव सुनाउँछन् । उनीहरूका अनुसार नियमित गस्ती र निगरानीका कारण सीमामा हुने धेरै अवैध गतिविधिमा कमी आएको महसुस गरिएको छ । राति सुरक्षाकर्मीको निरन्तर उपस्थितिले आफूहरूलाई थप सुरक्षित र ढुक्क भएको अनुभूति गराएको उनीहरूको भनाइ छ ।

यद्यपि, सीमाको अर्को यथार्थ पनि छ । नरैनापुरका धेरै परिवारको दैनिक जीवन सीमापारिको सामान्य किनमेलसँग जोडिएको छ । औषधि, खाद्यान्न तथा अन्य घरायसी प्रयोजनका सामान ल्याउने चलन यहाँ पुरानै हो । यही क्रममा केही स्थानीयले सुरक्षा जाँचका बेला घरायसी प्रयोजनका लागि ल्याइने न्यून मूल्यका सामान समेत जफत हुने गरेको गुनासो गरेका छन् । उनीहरूको भनाइमा सङ्गठित रूपमा हुने अवैध तस्करी र व्यक्तिगत प्रयोगका लागि ल्याइने सामान्य सामानबिच व्यवहारिक भिन्नता गरिनु आवश्यक छ ।

स्थानीयहरू भन्छन्, “हामी अवैध तस्करीको पक्षमा छैनौँ । सीमा सुरक्षित हुनुपर्छ र अपराधीमाथि कडा कारबाही हुनुपर्छ । तर, कानुन कार्यान्वयन गर्दा सीमावर्ती गरिब नागरिकको दैनिकी र वास्तविकतालाई पनि बुझिनुपर्छ ।” उनीहरूका अनुसार सम्मानजनक व्यवहार, स्पष्ट मापदण्ड र मानवीय संवेदनशीलतासहित कानुन कार्यान्वयन गर्न सके सुरक्षा निकायप्रतिको जनविश्वास अझ मजबुत बन्न सक्छ ।

सीमा सुरक्षालाई थप प्रभावकारी बनाउन आधुनिक प्रविधिको प्रयोग पनि आवश्यक देखिन्छ । नरैनापुरका केही सीमावर्ती क्षेत्रमा जडान गरिएका सिसिटिभी क्यामेराले निगरानीलाई प्रभावकारी बनाउन सहयोग गरिरहेका छन् । स्थानीयका अनुसार थप संवेदनशील नाका तथा बढी आवतजावत हुने क्षेत्रमा सिसिटिभी, आधुनिक निगरानी प्रणाली, पर्याप्त जनशक्ति र आवश्यक उपकरण विस्तार गर्न सके सीमा सुरक्षा अझ सुदृढ बन्न सक्छ । साथै, सीमामा खटिने सुरक्षाकर्मीको तालिम, मनोबल र स्रोत–साधनमा निरन्तर लगानी गर्नुपर्ने आवश्यकता पनि औँल्याइन्छ ।

सीमा सुरक्षा केवल सुरक्षा निकायको जिम्मेवारी मात्र होइन । स्थानीय समुदाय, जनप्रतिनिधि, प्रशासन, व्यापारी, शिक्षक, युवा तथा नागरिक समाज सबै यसको साझेदार हुन् । शङ्कास्पद गतिविधिबारे समयमै सूचना दिने, कानुनको सम्मान गर्ने र सुरक्षा निकायसँग सहकार्य गर्ने संस्कृतिले मात्र सीमालाई अझ सुरक्षित बनाउन सक्छ ।

नरैनापुरको सीमा केवल एउटा भौगोलिक रेखा होइन । यो नेपालको सार्वभौमिकता, राष्ट्रिय स्वाभिमान र नागरिक सुरक्षाको पहिलो पर्खाल हो । यही पर्खालमा उभिएका नेपाल प्रहरी र सशस्त्र प्रहरीका सुरक्षाकर्मीले मौसम, समय र परिस्थितिको परवाह नगरी आफ्नो जिम्मेवारी निर्वाह गरिरहेका छन् । उनीहरूको सतर्कताले रोकिएका धेरै सम्भावित अपराध कहिल्यै समाचारको शीर्षक बन्दैनन्, तर त्यही अदृश्य योगदानले सीमावर्ती क्षेत्र मात्र होइन, समग्र राष्ट्रको सुरक्षा मजबुत बनाइरहेको हुन्छ ।

सीमा सुरक्षित हुनु भनेको अपराध नियन्त्रण मात्र होइन, सीमामा बस्ने नागरिकको सम्मान, विश्वास र दैनिकीको सुरक्षा पनि हो । सुरक्षा, संवेदनशीलता, आधुनिक प्रविधि र समुदायसँगको सहकार्यलाई सँगसँगै अघि बढाउन सके नरैनापुर सुरक्षित र उदाहरणीय सीमावर्ती क्षेत्रका रूपमा स्थापित हुन सक्छ । सीमाको रातमा जाग्राम बस्ने सुरक्षाकर्मीको समर्पणले नै राष्ट्र शान्तिपूर्वक निदाउन पाएको यथार्थलाई कहिल्यै बिर्सनु हुँदैन ।